2026 නොවැම්බර් 06 වන දින කොළඹ සහ පිටකොටුව (Pettah) ප්‍රදේශවල ඇති වූ දැඩි ගංවතුර තත්ත්වයත් සමඟ, නාගරික ජලාපවහන පද්ධති අවහිර වීම වැළැක්වීම සඳහා ශ්‍රී ලාංකික විද්‍යාඥවරියක වන ආචාර්ය නදීශා චන්ද්‍රසේන මහත්මිය (Urban Inventors) විසින් හඳුන්වා දුන් “ස්මාර්ට් ඩ්‍රේන්” (Smart Drain) තාක්ෂණය කෙරෙහි දැඩි කතාබහක් නිර්මාණය වී තිබේ. පසුගිය කැබිනට් මාධ්‍ය හමුවේදීද (http://www.youtube.com/watch?v=KWBbY4V4UBc) මෙම ගංවතුර තත්ත්වය සහ ආචාර්ය නදීශා චන්ද්‍රසේන මහත්මියගේ මෙම නවෝත්පාදනය පිළිබඳව දීර්ඝ වශයෙන් ප්‍රශ්න කෙරිණි.
1. කොළඹ සහ පිටකොටුව ගංවතුර අර්බුදයේ පසුබිම
පසුගිය නොවැම්බර් 06 වන දින පැය දෙකක් වැනි කෙටි කාලයක් තුළ කොළඹ නගරයට මිලිමීටර් 129ත් 154ත් අතර අධික වර්ෂාපතනයක් පතිත විය.
- වෙළඳසැල් ජලයෙන් යටවීම: වර්ෂාව ආරම්භ වී පැය දෙකක් පමණ ගතවන විට පිටකොටුව ‘පීපල්ස් පාක්’ (People’s Park) වෙළඳ සංකීර්ණයේ වෙළඳසැල් තුළට ජලය ගලා ආ අතර, බිම් මහලේ (Basement) පිහිටි වෙළඳසැල් අඩි පහක් පමණ ජලයෙන් යට වූ බව වෙළෙන්ඳෝ පෙන්වා දුන්හ.
- කානු පද්ධතියේ ධාරිතාව සහ අවහිරතා: කොළඹ නගරාධිපතිනිය පෙන්වා දී ඇති පරිදි, කොළඹ පවතින කානු පද්ධතියට දරාගත හැක්කේ පැයකට මිලිමීටර් 30ක වර්ෂාපතනයක් පමණි. කැබිනට් මාධ්‍ය හමුවේදී අනාවරණය වූයේද කොළඹ නගර සභා සීමාවේ ඇති කිලෝමීටර් 469ක කානු සහ ඇළ මාර්ග පද්ධතියෙන් 2014 වසරේ සිට මේ දක්වා පැයකට මිලිමීටර් 102ක ධාරිතාවකට නවීකරණය කර ඇත්තේ කිලෝමීටර් 20ක කොටසක් පමණක් බවයි.
- කසළ එකතුවීමේ ගැටලුව: විවෘත කානු තුළ ප්ලාස්ටික්, පොලිතින් සහ ඝන අපද්‍රව්‍ය සිරවීමත්, භූගත කානු පද්ධතිවල ජලය ඇතුළු වන දැල් කවුළු (Inlet gratings) මත කසළ තැන්පත් වීමත් නිසා භූගත නළ තුළ ඉඩ පැවතියද පවතින ධාරිතාවයෙන් හෝ ජලය බැස යාමට නොහැකි වීම ගංවතුර තත්ත්වය උග්‍ර වීමට ප්‍රධාන හේතුවක් වී තිබේ.
- සාම්ප්‍රදායික පිරිසිදු කිරීමේ දුෂ්කරතාව: දැනට පවතින ක්‍රමවේදය යටතේ කම්කරුවන් කානු ඇතුළට බැස පැය ගණනාවක් තිස්සේ අතින් කසළ ඉවත් කළ යුතු අතර, එය අපිරිසිදු මෙන්ම ඉතා අනතුරුදායක ක්‍රියාවලියකි.
2. “ස්මාර්ට් ඩ්‍රේන්” (Smart Drain) පද්ධතිය ක්‍රියාත්මක වන ආකාරය
ඝන අපද්‍රව්‍ය (Solid waste) වැසි ජලයෙන් වෙන් කර, ජලයට කිසිදු බාධාවකින් තොරව නිදහසේ ගලා යාමට ඉඩ සලසන සරල හා ප්‍රායෝගික ඉංජිනේරු තාක්ෂණයක් ලෙස “ස්මාර්ට් ඩ්‍රේන්” පද්ධතිය නිර්මාණය කර ඇත. ස්මාර්ට් ඩ්‍රේන් පද්ධතිය යනු සෑම ජලාපවහන ස්ථානයකම ස්වභාවය අනුව වෙනස් කර සවි කළ හැකි (Location-Specific Application), සරල මෙන්ම ප්‍රායෝගික ඉංජිනේරු තාක්ෂණයකි.
- කැළි කසළ වෙන් කිරීම: ජලය ඇතුළු වන ස්ථානයේදීම (at the point of entry) ඝන අපද්‍රව්‍ය වැසි ජලයෙන් වෙන් කර, ජලයට කිසිදු බාධාවකින් තොරව නිදහසේ ගලා යාමට ඉඩ සැලසීම මෙහි ප්‍රධාන තාක්ෂණයයි.
- ද්විත්ව ස්තර ආකෘතිය (Intermediate Mesh Layer): පවතින U-හැඩැති විවෘත කානු වෙනස් නොකර ඒ තුළට සවි කළ හැකි (Retrofit) අතරමැදි වානේ දැල් තට්ටුවක් මඟින් ඝන අපද්‍රව්‍ය සහ ප්ලාස්ටික් ඉහළ ස්තරයේ රඳවා ගන්නා අතර, වැසි ජලය පහළ කානු මාර්ගයට පෙරී ගොස් අවහිරතාවයකින් තොරව ගලා යයි.
- ඉවත් කළ හැකි කසළ කූඩ (Removable Mesh Baskets): කානුව දිගේ නියමිත පරතරයන්හි සවි කර ඇති ඉවත් කළ හැකි වානේ දැල් කූඩ වෙත ඉහළ තට්ටුවේ රැඳෙන කසළ අතුගා දැමිය හැකිය. කම්කරුවන්ට කානුව තුළට බැසීමෙන් තොරව පිටත සිටම මෙම කූඩ ඔසවා, කසළ ඉවත් කර නැවත සවි කිරීමට හැකි වීමෙන් නඩත්තු කටයුතු ඉතා පහසු සහ ආරක්ෂිත වේ.
- ස්ථානීය අවශ්‍යතාවන්ට ගැළපෙන (Location-Specific) “ස්මාර්ට් ඩ්‍රේන්” තාක්ෂණය: එය වතුර බහින වැසුණු/භූගත කානු පද්ධතියක දැල් කවුළුවක් (Inlet) වුවද, විවෘත කානුවක් (Open drain) වුවද, එම ස්ථානයේ අවශ්‍යතාවය පරිදි සකස් කර සවි කළ හැකිය
- IoT තාක්ෂණය සහ පූර්ව අනතුරු ඇඟවීමේ පද්ධතිය: කසළ කූඩවල පිරෙන අපද්‍රව්‍ය ප්‍රමාණය සහ ජලය ගලා යන වේගය මැන බැලීමට IoT සංවේදක (Sensors) මෙයට එක් කළ හැකිය. කසළ කූඩයක ධාරිතාවයෙන් 50%ක් පිරුණු වහාම නඩත්තු කණ්ඩායම් වෙත ස්වයංක්‍රීයව පණිවිඩයක් නිකුත් කෙරෙන අතර, ‘ක්ලීන් ශ්‍රී ලංකා’ වැඩසටහනට සහ කොළඹ මහා නගර සභාවට සජීවී දත්ත පුවරුවක් (Real-time monitoring dashboard) හරහා එය නිරීක්ෂණය කළ හැකිය.
3. වදුල්ලවත්තේ සාර්ථකත්වය සහ ජාත්‍යන්තර ජයග්‍රහණ
මෙම තාක්ෂණය හුදු සංකල්පයක් පමණක් නොවන අතර, කොළඹ ඔරුගොඩවත්ත / වදුල්ලවත්ත ප්‍රදේශයේ මීටර් 90ක කානු පද්ධතියක නියමු ව්‍යාපෘතියක් ලෙස දැනටමත් සාර්ථකව ස්ථාපිත කර ඇත. පසුගියදා ඇති වූ දැඩි වර්ෂාවේදී පවා වදුල්ලවත්තේ එම පද්ධතිය සවි කළ ප්‍රදේශය ජලයෙන් යට නොවූ අතර, කානු කවුළු මත ප්ලාස්ටික් හා ශාක කොටස් විශාල වශයෙන් රැඳී තිබියදීත් පහළින් ජලය නිදහසේ ගලා යන ආකාරය තහවුරු විය.
- හිමිකම් සහ සම්මාන: ශ්‍රී ලංකා බුද්ධිමය දේපළ කාර්යාලයේ පේටන්ට් බලපත්‍රයක් (Patent No. 21267 – 2022) හිමි මෙම නිර්මාණය, 2025 ලෝක බුද්ධිමය දේපළ සංවිධානයේ සම්මානය (WIPO Global Award 2025)– , 2024 ඕස්ට්‍රේලියානු විශිෂ්ටතම ඉංජිනේරු නිර්මාණ සම්මානය (Australian Good Design Award – Best in Class 2024) සහ 2026 ClimateLaunchpad Australia ජාතික සම්මානය දිනා ගැනීමට සමත් වී තිබේ.
- නඩත්තු වියදම් අවම කිරීම: ඉලක්කගත පිරිසිදු කිරීම් සහ තත්කාලීන දත්ත නිරීක්ෂණය හරහා නගර සභාවල කානු නඩත්තු පිරිවැය 46%ක් දක්වා අඩු කර ගැනීමට මෙමඟින් හැකියාව ලැබේ.
4. දේශීය ආයතනවල ප්‍රමාදය, අධිකරණ නියෝග
මෙම දේශීය නවෝත්පාදනය ශ්‍රී ලංකාවට හඳුන්වා දීමට වසරකට වැඩි කාලයක් තිස්සේ උත්සාහ කළද, රාජ්‍ය නිලධාරීන්ගෙන් ප්‍රමාණවත් සහයෝගයක් ලැබී නොමැත.
- නුගේගොඩ මහේස්ත්‍රාත් අධිකරණයේ නියෝගය: 2025.03.28 දින සිදු කළ ස්ථානීය පරීක්ෂණයකදී දුම්රිය දෙපාර්තමේන්තුවේ, බස්නාහිර පළාත් මාර්ග සංවර්ධන අධිකාරියේ (මොරටුව) සහ මහරගම නගර සභාවේ ඉංජිනේරුවරුන් හා තාක්ෂණික නිලධාරීන් කිසිදු විරෝධතාවයක් දක්වා නොමැති බැවින්, අදාළ කානු පද්ධතිය ඉදිකිරීමේදී WIPO සම්මානලාභී “Smart Drain” පද්ධතිය ඉදිකිරීමට ඇති හැකියාව සලකා බලන ලෙස නුගේගොඩ අතිරේක මහේස්ත්‍රාත් එස්.එල්.එම්. විජේසිංහ මහතා විසින් 2025.08.20 දින මහරගම නගර සභාවට නියෝග කර ඇත.
- මාර්ග සංවර්ධන අධිකාරියේ (RDA) ප්‍රතිචාරය: 2025 ජූලි මාසයේදී අමාත්‍ය බිමල් රත්නායක මහතාගේ මැදිහත්වීමෙන් මාර්ග සංවර්ධන අධිකාරිය සමඟ සාකච්ඡා කිරීමට අවස්ථාව ලැබුණද, RDA නිලධාරීන් නියමු ව්‍යාපෘතියක් සඳහා අවස්ථාව ලබා දී නැත.
5. පිටකොටුව (Pettah) සඳහා ඉදිරිපත් කර ඇති නවතම නියමු ව්‍යාපෘති යෝජනාව
ආචාර්ය නදීශා චන්ද්‍රසේන මහත්මිය විසින් ‘ක්ලීන් ශ්‍රී ලංකා’ (Clean Sri Lanka) වැඩසටහන සහ කොළඹ මහා නගර සභාව (CMC) වෙත පිටකොටුවේ එක් වීදියක මාස 12ක නියමු ව්‍යාපෘතියක් ක්‍රියාත්මක කිරීම සඳහා නිල යෝජනාව.
| ව්‍යාපෘති අංගය | යෝජිත සැලැස්ම සහ ක්‍රියාවලිය |
| ස්ථානය | කොළඹ මහා නගර සභාව හඳුනාගෙන ඇති ගංවතුර අවදානම් ස්ථාන 60 අතුරින් පිටකොටුවේ බිම් මහල් වෙළඳසැල් සහිත එක් වීදියක්. |
| ව්‍යාපෘති පරාසය | විවෘත කානු මීටර් 200ක් සහ මාර්ග ජල ගුලි (Inlets) 20ක් ස්මාර්ට් ඩ්‍රේන් පද්ධතියෙන් සකස් කිරීම. |
| සංසන්දනාත්මක පරීක්ෂාව | විද්‍යාත්මක තහවුරු කිරීම සඳහා එම වීදියේම සමාන දිගකින් යුත් සාම්ප්‍රදායික කානු කොටසක් සහ ජල ගුලි 20ක් පාලක කොටසක් (Control section) ලෙස පවත්වාගෙන යාම. |
| මූලික පරීක්ෂාව | රථවාහන අඩු දිනයකදී ජල බවුසර් (Water bowsers) යොදා ගනිමින් කෘත්‍රිමව ජල පහරක් මුදා හැර පද්ධති දෙකෙහිම ක්‍රියාකාරීත්වය පරීක්ෂා කිරීම. |
| කාලසටහන | සති 1–2: පූර්ව දත්ත රැස්කිරීම; සති 3–8: පද්ධතිය සවිකිරීම සහ නගර සභා සේවකයින් පුහුණු කිරීම; මාස 3–8: සෑම සතියකම සහ සෑම වැස්සකටම පසු කසළ බර, ජල මට්ටම හා පිරිසිදු කිරීමේ කාලය මැනීම; 9 වන මාසය: සම්පූර්ණ තාක්ෂණික ඇගයීම් වාර්තාව ලබා දීම. |
6. සම්බන්ධ කර ගැනීමේ තොරතුරු
නගර සභා, රාජ්‍ය ආයතන හෝ අනුග්‍රාහක ආයතන සඳහා නියමු ව්‍යාපෘති ආරම්භ කිරීමට සහ වැඩිදුර තාක්ෂණික තොරතුරු ලබා ගැනීමට පහත මාර්ග ඔස්සේ සම්බන්ධ විය හැකිය:
- නිර්මාණකරු සහ ආයතනය: ආචාර්ය නදීශා චන්ද්‍රසේන (Urban Inventors Pty Ltd)
- විද්‍යුත් තැපෑල: nadeesha@smartdrain.network / info@smartdrain.network
- නිල වෙබ් අඩවි: https://smartdrain.network/ | https://smartdrain.info
Leave a Reply